១. សេចក្តីផ្តើម

តម្រងនោមដើរតួរជាតំរងច្រោះបញ្ចេញកាកសំណល់សរីរាង្គ និង ជាតិទឹកដែលលើស ចេញពីរាងកាយ។ តម្រងនោមទាំង២ អាចច្រោះឈាមបានប្រមាណ ១៨៩ លីត្រ ក្នុងមួយថ្ងៃ ចេញបានជាទឹកនោមចន្លោះពី ០.៨៩ ទៅ ០.៩៦ លីត្រ យោងតាមមូលនិធីតម្រងនោមជាតិ 
(National Kidney Foundation) ។​ កាកសំណល់ក្នុងឈាម គឺបានមកពីសាច់ដុំដែលសកម្មខូច និង អាហារដែលយើងទទួលទានរៀងរាល់ថ្ងៃ។​ តម្រងនោមធម្មតាមួយមានផ្ទុកតំរងចំរោះ តូចល្អិត ដែលគេច្រើនហៅថា ណេហ្រ្វុង (Nephrons)​ ជាង១លាន។ ទំហំរបស់តម្រងនោម រួមតូចជាលំដាប់ទៅតាមវ័យចំណាស់របស់មនុស្ស។ ជាលទ្ធផល អត្រាចំរោះទឹកនោម (Glomerular filtration ration rate ឬGFR) ក៏ថយចុះផងដែរ។ អត្រាចំរោះរបស់តម្រងនោមនេះ ជាវិធីសាស្ត្រមួយដែលគេប្រើដើម្បីវាស់សមត្ថភាពរបស់តម្រងនោម ឬនិយាយមួយបែប​ទៀត ជាវិធីវាស់ឱយដឹងថាតំរងនោមនៅល្អបានកំរិតណា ដោយប៉ាន់ប្រមាណឈាមដែល​ហូរកាត់ចំរោះតំរងនោមជារៀងរាល់នាទី។ អត្រាចំរោះធម្មតា (GFR) របស់តំរងនោមមនុស្ស​ពេញវ័យអាច 90 ml/m in/1.73 m²នៃ​ផ្ទៃរាងកាយ​ ឬអាចច្រើនជាងនេះ។

អត្រាចំរោះរបស់តំរងនោម(GFR)​ អាចគណនាបានតាមរូបមន្តគណិតវិទ្យាដោយ​យកកំរិតជាតិក្រេអាទីនីន (Creatinine)​ ក្នុងឈាមជាគោល។ ក្រេអាទីនីន (Creatinine)​ ជាកាក​សំណល់សរីរាង្គ​ដែលសាច់ដុំបញ្ចេញចោលទៅក្នុងឈាម។ កំរិតជាតិក្រេអាទីនីនក្នុងឈាម​អាចប្រែប្រួលទៅ​តាមអាយុ ភេទ  និងជាតិសាសន៍។ នៅពេលកំរិតក្រេអាទីនីនក្នុងឈាម​ឡើងខ្ពស់ ជាសញ្ញា​មួយបង្ហាញថាតម្រងនោមចុះខ្សោយ ឬជាសញ្ញាជំងឺតម្រងនោមតែម្តង។ ក្នុងករណីដែល​តម្រងនោមចុះខ្សោយដោយប្រការណាមួយ កម្រិតជាតិក្រេអាទីនីនក្នុង​ឈាមកើន​ឡើង ដោយសារតំរងនោមមិនអាចបញ្ចេញក្រេអាទីនីនទៅតាមទឹកនោមបាន​ល្អ។ ការកើនឡើងកំរិតជាតិក្រេអាទីនីនខ្ពស់ខុស​ប្រក្រតីជាសញ្ញាអាសន្នដែលបង្ហាញពី​តំរងនោមខូច ឬចុះខ្សោយ។

ជំងឺខ្សោយតំរងនោមរាំរៃគឺជាជំងឺដែលតំរងនោមខូច (តាមធម្មតា គេពិនិត្យឃើញ​ជាតិអាល់ប៊ុយមីនក្នុងទឹកនោមច្រើនជាង៣០មីលីក្រាមក្នុងមួយថ្ងៃ) ឬតំរងនោមចុះខ្សោយ ដែលអត្រាចំរោះរបស់តំរងនោម (eGRF) ដែលគេប៉ាន់ប្រមាណមានតិចជាង 60/mn/1,73 m ² រយៈពេល៣ខែ ដោយមិនគិតពីមូលហេតុដែលបង្ករឡើយ។ ការខូចខាតរបស់តំរងនោម ឬការចុះខ្សោយរបស់មុខងារតំរងនោមរយៈពេល៣ខែជាប្រចាំនេះ (Persistence) ជាចំនុច​ដែលគេញែកឱយដាច់រវាងជំងឺខ្សោយតំរងនោមរាំរ៉ៃ និងជំងឺតំរងនោមស្រួចស្រាវ ឬខ្សោយ​ភ្លាមៗ(Acute Kidney Disease)។

នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិច បើយោងតាមវិទ្យាស្ថានជាតិជំងឺ ទឹកនោមផ្អែម ជំងឺប្រព័ន្ធ​រំលាយអាហារ និង ជំងឺតម្រងនោម ក្នុងចំណោមប្រជាជនពេញវ័យ ១០នាក់ មានម្នាក់មាន​ជំងឺខ្សោយតំរងនោមរាំរ៉ៃក្នុងតំណាក់កាលណាមួយ។ អត្រាអ្នកកើតជំងឺខ្សោយតំរងនោម​រាំរ៉ៃថ្មីៗ (Prevalence) ឡើងខ្ពស់ទៅតាមអាយុ គួរឱយកត់សំគាល់ ក្នុងនោះ ជាពិសេសអត្រា នេះឡើងខ្ពស់​ក្នុងចំនោមប្រជាជនដែលមានអាយុចាប់ពី៦០ឆ្នាំឡើងទៅ ៤%ក្នុងចំនោម ប្រជាជនដែលមាន​អាយុចន្លោះពី២៩ទៅ៣៩ឆ្នាំ ៤៧%ក្នុងចំនោមប្រជាជនដែលមានអាយុ​ចាប់ពី៧០ឆ្នាំឡើង​ទៅ។

យោងតាមការសិក្សាសាកល្បងមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១២ នៅ Mercy Medical Center នៅ​កម្ពុជា ក្នុងចំណោមអ្នកជំងឺ ៨២០ នាក់ គេបានរកឃើញថា ៣០.៦% មានជាតិ​ប្រូតេអីន ឬ​មានឈាមក្នុងទឹកនោម  ៣៩%មានគោលិកាសច្រើនជាង១ ។ សរុបរួមមក ៥៣,៩% នៃ​អ្នក​ជំងឺទាំងនោះ គេរកឃើញភាពមិនប្រក្រតីមួយឬច្រើនជាងនេះ ក្នុងលទ្ធវិភាគទឹកនោម។ នេះ​បញ្ជាក់ថាអ្នកទាំងនោះមានជំងឺតម្រងនោមស្ងៀមស្ងាត់ និងជំងឺលើសសំពាធឈាម។ ការ​សិក្សាមួយទៀតដែលគេសិក្សាលើអ្នកជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី២ដែលនៅទីជនបទ ប្រទេសកម្ពុជា ចន្លោះឆ្នាំ ២០១០ ដល់ ២០១២ បានបង្ហាញថា ប្រជាជនកម្ពុជាដែលមានជំងឺ​ទឹកនោមផ្អែមច្រើនជាងពាក់កណ្តាល មានអត្រាចំរោះទឹកនោម (eGFR) របស់តំរងនោមចុះ។ នេះបញ្ជាក់ថាកម្ពុជាមានអត្រាអ្នកកើតជំងឺខ្សោយតំរងនោមរាំរ៉ៃ១,២%ក្នុងចំនោមមនុស្សពេញវ័យនៅកម្ពុជា។

២.មូលហេតុបង្ករ

ជំងឺខ្សោយតម្រងនោមរ៉ាំរ៉ៃមានមូលហេតុមួយចំនួនដូចជា៖

– ជំងឺតម្រងនោមដោយទឹកនោមផ្អែម (Diabetic Kidney Disease)
– ជំងឺលើសំពាធឈាម (Nephrosclerosis)
– ជំងឺសសៃឈាម (Vascular Disease) មានដូចជា ស្ទះសសៃឈាមទៅតំរងនោម (Renal artery stenosis, renal vein thrrombosis)

– ​ជំងឺតំរងនោម Glomerular disease ក្នុងនោះមានជំងឺដែលកើតនៅសាច់តំរងនោមផ្ទាល់ (Primary)មាន membranous nephropathy, focal and segmental glomerulosclerosis, membranoproliferative glomerulonephrite ។ ជំងឺផ្សេងដែលបង្ករផលវិបាកដល់តំរងនោម (Secondary) មានដូចជា diabetes mellitus, systemic lupus erythematosus, hepatitis B and C, HIV ។ល។
– ជំងឺគីស្ត៍នៅតម្រងនោម (Cystic kidney disease)
– ជំងឺតំរងនោមប្រភេទ Tubulointertitial disease (បង្ករដោយថ្នាំ sulfonamides, Allopurinol,និងលោហៈពុលដទៃទៀត)។

–  ជំងឺស្ទះផ្លូវទឹកនោម (Urinary tract obstruction) ដូចជា ក្រពេញប្រូស្តាតរីកធំ, គ្រួសតម្រងនោម, បង្ហួរនោមរួមតូច, ដុំមហារីក និង ក្រិនស្រោមពោះ(Peritoneal fibrosis)។
-​ ជំងឺតម្រងនោមស្រួចស្រាវមិនជាសះស្បើយ (Unrecovered acute kidney injury)

៣.ដំណាក់កាលនៃជំងឺខ្សោយតម្រងនោមរ៉ាំរ៉ៃ

គេចែកជំងឺខ្សោយតំរងនោមរាំរ៉ាំជា៥ដំណាក់កាល៖
-​ ដំណាក់កាលទី១ តម្រងនោមខូចខាត តែមាន អត្រាចំរោះតំរងនោម (GFR)ឃើញនៅធម្មតា ឬកើនឡើង > 90 ml/min/1.73 m²។
– ដំណាក់កាលទី២ តម្រងនោមខូចតិចតួច អត្រាចំរោះទឹកនោម (GFR) នៅចន្លោះ​ 60-89 ml/min/ 1.73 m²
– ដំណាក់កាលទី៣. តំណាក់កាលនេះគេចែកជា២ទៀត។

+តំណាក់កាល3a:  តម្រងនោមខូចគួសម អត្រាចំរោះទឹកនោម (GFR)នៅចន្លោះ​ 45-59 ml/min/ 1.73 m²

+ដំណាក់កាលទី៣ b: តម្រងនោមបន្តខូចគួរសម អត្រាចំរោះទឹកនោម (GFR)​ 30-44 mL/min/1. 73 m²
– ដំណាក់កាលទី៤ តម្រងនោមខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរ អត្រាចំរោះទឹកនោម (GFR) 15-29 mL/min/1.73 m²
– ដំណាក់កាលទី៥ តម្រងនោមខ្សោយ ឬ ដំណាក់កាលលាងឈាម អត្រាចំរោះទឹកនោម (GFR) ទាបជាង 15 mL/min/1.73m²

៤.សញ្ញានិងរោគសញ្ញានៃជំងឺខ្សោយតម្រងនោមរ៉ាំរ៉ៃ

ជាទូទៅ អ្នកជំងឺដែលក្នុងចន្លោះដំណាក់កាលទី១ ដល់ទី ៣ ពុំមានអាការៈអ្វីគួរកត់​សម្គាល់ទេ។ នៅពេលវិវត្តន៍ចាប់ដល់ដំណាក់កាលទី៤ និងទី៥ (អត្រាចំរោះទឹកនោម តិចជាង 30 ml/min/ 1.73 m2 ) ក្រពេញអង់ដូគ្រីន និងប្រត្តិកម្មមេតាបូលិសក្នុងខ្លួនចាប់ប្រែប្រួល មានផលរំខានទឹក ឬអតុល្យភាពសារធាតុខនិចឬអេឡិចត្រូលីត្រ ដែលស្តែងចេញជារោគ​សញ្ញាមួយចំនួន។

– Metabolic Acidosis (ប្រត្តិកម្មធ្វើឱយឈាមក្លាយជាមជ្ឍដ្ឋានអាស៊ីត): ជាសញ្ញាដែល​ស្តែងឡើងនៅពេលតម្រងនោមខូចខាតដំណាក់កាលទី៥ ដែលគេអាច​ឃើញមានតាមរយៈ កង្វះជាតិប្រូតេអ៊ីន(Protein-energy malnutrition) ស្រកទំងន់ និង សាច់ដុំចុះខ្សោយ។

– មានអតុល្យភាពទឹកនិងអំបិលក្នុងរាងកាយ។ នៅតំណាក់កាលទី៥ អ្នកជំងឺខ្សោយ តំរងនោម មានបញ្ហាហើមនៅតាមចុងអវយវៈ(Peripheral edema) ហើមសាច់សួត (Pulmonary edema) និងលើសសំពាធឈាម។

– កង្វះគោលិកាក្រហម (Anemia): នេះជាបញ្ហាដែលធ្វើឱយអ្នកជំងឺអស់កំលាំង មិនអាចធ្វើពលកម្ម ឬហាត់ប្រាណបានច្រើន វង្វេង (Impaired cognitive) ប្រព័ន្ធប្រឆាំងនិង មេរោគចុះខ្សោយ(Impaired immune function) ទ្រុឌទ្រោម (Reduced quality of life) វិវត្តន៍ទៅជា​មានជំងឺបេះដូងនិងសសៃឈាម អាចចាប់មានជំងឺខ្សោយបេះដូង ឬក៏មានជំងឺខ្សោយបេះដូង​ធ្ងន់ធ្ងរ មរណភាពដោយសារជំងឺបេះដូងកើនឡើង។

– ជាតិអ៊ុយរ៉េក្នុងឈាម (Uremia): អ្នកជំងឺខ្សោយតម្រងនោមដំណាក់កាលចុងក្រោយ (End-stage renal disease) តែងមានបញ្ហាជាតិអ៊ុយរ៉េកើនឡើងក្នុងឈាម ជាពិសេសអ្នកដែល​គ្មានលទ្ធភាពលាងឈាម(Dialyzed)បានគ្រប់គ្រាន់។ ការណ៍នេះធ្វើឱយពួកគេអាចមានរលាក​ស្រោមបេះដូង (Pericarditis) (ដែលអាចបណ្តាលមកពីទឹកដក់ស្រោមបេះដូង ដែលរួមរឹត​បេះដូងមិនអាចច្របាច់ឈាមបាន ហើយអាច​បង្ករអោយស្លាប់បានបើមានការអ្នកជំងឺ ឬគ្រូ​ពេទ្យមិនបានយល់ដឹងពីរឿងនេះ)។ ជាតិអ៊ុយរ៉េ​ធ្វើឱយពុលខួរក្បាល (Encephalopathy)​ដែល​អាចធ្វើឱយអ្នកជំងឺសន្លប់ ឬស្លាប់បាន។

ក្រៅពីនោះ អ្នកជំងឺអាចមានផលប៉ះពាល់ផ្សេងទៀតមានដូចជា សសៃប្រសាទនៅ ចុងដៃចុងជើង (Peripheral neuropathy ដែលជាទូទៅមិនស្តែងជាអាការៈអវីទេ) ញ៉ាក់ជើងឬ (Restless leg syndrome) មានអាការៈប្រព័ន្ធរំលាយអាហារ មានដូចជា មិនឃ្លានចំណី ក្អួត ចង្អោរ និងរាកជាដើម; អាការៈលើស្បែក មានដូចជាស្បែកស្ងួត រមាស់ និងឡើងជាំ។ លើសពី​នេះ មានអាការៈមួយចំនួន​ទៀត ដូចជាអស់កំលាំង រហិតរហៃ មិនអាចមានកំលាំងកំហែង កង្វះអាហារូបត្ថម្ភ មិនឡើងមេ (Erectile Dysfunction) បាត់បង់ចំណង់ផ្លូវភេទ (Decreased libido) រាំងរដូវ (Amenorrhea) គ្រាប់ឈាមប្លាកែតបាត់បង់មុខងារ (ប្លាកែតធ្វើឱយឈាមកក) ដែលអាចនាំឱយអ្នកជំងឺងាយហូរឈាម។​

៥.ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ
៥. ១. ការធ្វើតេស្ត៍មន្ទីរពិសោធន៏

ការធ្វើតេស្ត៍នេះរួមមាន ការពិនិត្យកោសិកាឈាម , ពិនិត្យកំរិតមេតាសាម៉ាសធាតុ​ក្នុងប្រត្តិកម្មគីមីក្នុងរាងកាយ (Metabolic panel) ពិនិត្យទឹកនោម ពិនិត្យជាតិអាល់ប៊ុយមីនក្នុង​ឈាម (អ្នកជំងឺអាចមានកម្រិតអាល់ប៊ុយមីនទាបក្នុងឈាម ដោយសារកង្វះអាហារូបត្ថម្ភ ដោយសារបាត់ជាតិអាល់ប៊ុយមីនតាមទឹកនោម ឬដោយសារប្រតិកម្មរលាករ៉ាំរ៉ៃ) ពិនិត្យ កំរិតជាតិខ្លាញ់ក្នុងឈាម (ពីព្រោះអ្នកជំងឺខ្សោយតំរងនោមរ៉ាំរ៉ៃមានហានិភ័យជំងឺបេះដូង​និងសសៃឈាម)។

 លើសពីនេះ គ្រូពេទ្យអាចពិនិត្យរកភស្តុតាងបញ្ហាឆ្អឹងដែលបណ្តាលមកពីតំរង​នោម។ ភ័ស្តុតាងទាំងនោះមាន កំរិតជាកាល់ស្យូមក្នុងឈាម កំរិតជាតិផូស្វាត កំរិតជាតិ​វីតាមីនដេ (25-hydroxy vit D), alkaline phosphatase, កំរិតជាតិអ័រម៉ូន parathyroid hormone (PTH) ។

ក្នុងករណីខ្លះ គ្រូពេទ្យអាចស្នើរសុំពិនិត្យសារធាតុមួយចំនួនទៀតដើម្បីវាយតំលៃ​ស្ថានភាពជំងឺខ្សោយតំរងនោមរ៉ាំរ៉ៃនេះ។ សារធាតុទាំងនោះរួមមាន ជាតិប្រូតេអ៊ីនក្នុងឈាម និងទឹកនោម សុំធ្វើ electrophoresis និង free light chains ដើម្បីពិនិត្យរក monoclonal protein (អាចជាសញ្ញារបស់ជំងឺ Multiple Myeloma)  anti-nuclear antibody ( ANA ), double-stranded DNA antibody levels (ដើម្បីរកមើលជំងឺ Systemic lupus erythematosis) ពិនិត្យរកកំរិត Complement ក្នុងឈាម (បើលទ្ធផលចេញមកចុះទាប វាអាចមកពីជំងឺរលាក​តំរងនោមប្រភេទ Glomerulonephritis) ស្វែងរកកំរិតអង្គបដិបប្រភេទ cytoplastic and perinuclear pattern antineutrophilic anti-body (C/ANCA and P- ANCA បើពិនិត្យទៅ​ឃើញថាវិជ្ជមាន វាអាចជួយកំណត់ឱយដឹងថាមានជំងឺ granulomatosis with polyangiitis or Wegener granulomatosis ។ P – ANCA ក៏ជួយឱយគ្រូពេទ្យកំណត់ដឹងពីជំងឺ Polyangitis ។ ពិនិត្យមើល Antiglomerular basement membrane (anti-– GMB) ក៏អាចជួយផងដែរ។ ក្នុង​ករណីវាឡើងខ្ពស់ វាអាចជាសញ្ញារបស់ជំងឺ Goodpasture syndrome ។ គ្រូពេទ្យក៏អាចពិនិត្យ​រកជំងឺរលាកថ្លើមប្រភេទ បេ សេ មេរោគ HIV ពិនិត្យមើល VDRL serology ដែលជំងឺទាំងនេះ​អាចមានទាក់ទងនិងជំងឺរលាកតំរងនោម glomerulonephritides ។                

៥. ២.​ ថតរូបវេជ្ជសាស្ត្រ

៥. ២. ១. ថតអេកូស៍តម្រងនោម ដើម្បីស្វែងរកមើលថាក្រែងមានទឹកដក់ក្នុងតម្រងនោម (Hydronephrogenesis) ដែលករណីនេះគេច្រើនមិនចាប់អារម្មណ៍ ឬមើលរំលងក្នុង​ករណីមាន​ស្ទះដំបូងៗ ឬក្នុងករណីអ្នកជំងឺបាត់បង់ជាតិទឹក។ ការថតអេកូស៍តំរងនោមនេះ គ្រូពេទ្យក៏​អាចរកមើលទំនាក់ទំនងករណីសរីរាង្គនៅក្រោយស្រោមពោះ (Retropenitoneum fibrosis) មានដូចជាតំរងនោម ប្លោកនោម ស្បូន(ចំពោះស្ត្រី) ឡើងក្រិន ដុំសាច់ដែលដុះមិនប្រក្រតី ឬជំងឺក្រពេញដទៃទៀត (Diffuse adenopathy)។ គេអាចឃើញមានរូបភាព Small echogenic kidneys មាននៅលើអ្នកជំងឺខ្សោយតំរងនោមនៅតំណាក់កាលធ្ងន់ធ្ងរ។

៥. ២. ២. ថតឆ្លុះតាមតាម Retrograde pyelography: បច្ចេកទេសថតរបៀបនេះជួយបានពេលគរសង្ស័យថាមានស្ទះនៅតាមផ្លូវទឹកនោម តែថត​អេកូស៍មិនឃើញមានអ្វី។ នេះជាវិធីមួយក្នុងការកំណត់ ឬរកឱយដឹងថាមានគ្រួសតាមផ្លូវទឹក​នោម។

៥.២.៣. ថត ស៊ីធីស្គែន ( Computerized Tomography): បច្ចេកទេសថតនេះអាចឱយគេដឹង​ច្បាស់ពីដុំសាច់ និងគិស្ទ៍ដែលពេលថតអេកូស៍ឃើញ។ វាជាបច្ចេកទេសដែលមានប្រសិទ្ធិភាព​ខ្ពស់ដើម្បីកំណត់ពីគ្រាប់គ្រួសក្នុងតំរងនោម។

៥. ២. ៤. ថតដោយ MRI (Magnetic Resonance Imaging): គេប្រើបច្ចេកទេសនេះជំនួស​ស៊ីធីស្គែនក្នុងករណីដែលអ្នកជំងឺត្រូវការថតស៊ីធីស្គែន តែមិនអាចទទួលថ្នាំដែលគេចាក់តាម​សសៃឈាមដើម្បីថតស៊ីធីស្គែនបាន (Intravenous contrast)។ វាក៏អាចជួយឱយគេរកឃើញ ឬដឹងពីដុំឈាមកកដែលធ្វើឱយស្ទះសសៃឈាមនៅតំរងនោមយ៉ាងមានប្រសិទ្ធិភាពខ្ពស់ផងដែរ។​​​

៥. ២. ៥. ថតតាមបច្ចេកទេស Radionucleide scanning: គេប្រើបច្ចេកទេសនេះដើម្បីស្វែងរកមើលសសៃឈាម Renal Artery មានស្ទះដែរឬអត់ ដោយឱយអ្នកជំងឺលេបថ្នាំ Captopril also quantitate the renal contribution to the GFR។

៥. ៣. ច្រឹបសាច់តំរងនោមយកមកពិនិត្យ             គ្រូពេទ្យអនុវត្តន៍វិធីចាក់ម្ជុលដើម្បីច្រឹបយកសាច់តំររងនោមយកមកពិនិត្យក្នុយករណីអ្នកជំងឺខ្សោយតំរងនោម មានឡើងជាតិប្រូតេអ៊ីនក្នុងទឹកនោម ដែលគ្រូពេទ្យមិនអាច​កំណត់រករោគវិច្ឆ័យច្បាស់បន្ទាប់ពីធ្វើតេស្ត៍ និងថតតាមវិធីនានាខាងលើបានត្រឹមត្រូវ​ក៏ដោយ។

៦. ការព្យាបាល
ជំងឺខ្សោយតំរងនោមរ៉ាំរ៉ៃជាហានិភ័យខ្ពស់មួយនៃជំងឺមួយចំនួន មានជាអាទិ៍​ជំងឺបេះដូងនិងសសៃឈាម ជំងឺតំរងនោមតំណាក់កាលចុងក្រោយ (End Stage Renal Disease) ការឆ្លងមេរោគ ជំងឺមហារីក និងមរណភាព។ គោលដៅនៃការការព្យាបាល ជំងឺខ្សោយតំរងនោមគឺព្យាបាលមូលហេតុដែលបង្ករឱយតំរងនោមខូច ការពារ ឬទប់ស្កាត់កុំឱយជំងឺតំរងនោមវិវឌ្ឍន៍ទៅមុខលឿន។

 ថ្នាំបំបាត់ការឈឺចាប់ប្រភេទ Non-steroidal anti inflammatory drugs (NSAIDs​) ដែលប្រជាជនទូទៅហៅថាថ្នាំសសៃ មានដូចជា as Ibuprofen ( Advil, Motrin ), Naproxen ( Aleve ) ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាហានិភ័យមួយដែលជំរុញឱយជំងឺតំរងនោមវិវឌ្ឍន៍ទៅ​មុខលឿនដោយសារវាទៅបន្ថយចរន្តឈាមហូរទៅតំរងនោម។ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំនេះក្នុងកំរិត​ធម្មតាមិនអាចជំរុញឱយជំងឺខ្សោយតំរងនោមវិវឌ្ឍន៍ទៅលឿនគួរឱយកត់សំគាល់ទេ លើកលែងតែការប្រើប្រាស់ថ្នាំនេះក្នុងកំរិតខ្ពស់ ដូចនេះ អ្នកជំងឺតំរងនោមអាចប្រើថ្នាំប្រភេទ​នេះក្នុងកំរិតទាបបានក្នុងករណីចាំបាច់។     

៦. ១. ការព្យាបាលផលវិបាកនានារបស់ជំងឺតំរងនោម

៦. ១. ១. កង្វះគោលិកាក្រហម ឬភាពស្លេកស្លាំង (Anemia)

          នៅពេលដែលអេម៉ូក្លូប៊ីន (ជាប្រតេអ៊ីនរបស់គោលិកាក្រហមដែលមាននាទី​ចាប់យកអ៊ុកស៊ីហ្ស៊ែន) ធ្លាក់ចុះក្រោម ១០ g/dL គ្រូពេទ្យអាចចាប់ព្យាបាលដោយប្រើ​ថ្នាំជំរុញឱយមានការផលិតគោលិកាក្រហមច្រើនជាងមុន (Erythropoiesis stimulating agents or ESAs) ដែលក្នុងនោះមាន Epoetine Alpha and darbepoetin Alpha បន្ទាប់ពីកំរិតជាតិដែក​ក្នុងឈាម Iron saturation and Ferritin levels ស្ថិតក្នុងកំរិតសមស្របមួយ។

  ៦. ១. ២. លើសជាតិផូស្វាតក្នុងឈាម

          គេឱយអ្នកជំងឺបរិភោគអាហារដែលមានជាតិផូស្វាតតិច និងបរិភោគអាហារ​ដែលសំបូរសារធាតុចាប់យកជាតិផូស្វាត មានដូចជាជាតិអាលុយមីញ៉ូមអ៊ីដ្រុកស៊ីត កាល់ស្យូមកាបូណាត (មានថ្នាំTums, Oscal ល​ )

  ៦. ១. ៣. ខ្វះជាតិកាល់ស្យូម

          គេឱយអ្នកជំងឺប្រើថ្នាំជាតិកាល់ស្យូមដែលមាន ឬគ្មានជាតិ Calcitrol។

   ៦. ១. ៤. លើសជាតិអ័រម៉ូន Parathyroid

          គេព្យាបាលអ្នកជំងឺដោយឱយថ្នាំដែលមាននាទីដូច Calcitrol ឬវីតាមីនដេ (calcitriol or vitaminD analogues) ឬថ្នាំដែលមានប្រត្តិកម្មដូចកាល់ស្យូម ពពួក Calcimimetics ដែលទៅបញ្ចុះកំរិតជាតិអ័រម៉ូនParathyroid ក្នុងឈាម។

៦. ១. ៥. ចាល់ជាតិទឹក

         ព្យាបាលដោយប្រើថ្នាំបញ្ចុះទឹកនោមប្រភេទ Loops Diuretics ឬ Ultrafiltration។

៦. ១. ៦. កំរិតជាតិអាស៊ីតឡើងក្នុងឈាម (Metabolic Acidosis)

          ព្យាបាលដោយឱយអ្នកជំងឺទទួលទានល្បាយដែលមានជាតិបាស (Alkali) មាន​ដូចជាល្បាយសួដ្យូមប៊ីកាបូណាតជាដើម។

៦. ១. ៧. ជាតិអ៊ុយរ៉េកើនឡើងក្នុងឈាម

          ករណីនេះ គេព្យាបាលដោយលាងឈាម (hemodialysis, peritoneal dialysis) ឬប្តូរ​តំរងនោម ឬគ្រលៀនថ្មី (Renal Transplant)។

៦. ២. សញ្ញាដែលត្រូវព្យាបាលដោយលាងឈាម  ឬវះកាត់ប្តូរតំរងនោម(Renal Replacement Therapy or RRT)

        គ្រូពេទ្យចាប់ព្យាបាលដោយលាងឈាមក្នុងករណីដែលមានកំរិតជាតិអាស៊ីតឈាមខ្ពស់(Severe Metabolic Acidosis) លើសជាតិប៉ូតាស្យូម រលាកស្រោមបេះដូង​(Pericarditis) ពុលខួរក្បាល (Encephalopathy) ចាល់ជាតិទឹកដែលមិនអាចព្យាបាល​ដោយថ្នាំបាន (Intractable Volume Overload) មិនអាចលូតលាស់(Failure to thrive) កង្វះអាហារូបត្ថម្ភ មានបញ្ហាសសៃប្រសាទនៅតាមចុងដៃចុងជើង (Peripheral neuropathy) មានបញ្ហាក្រពះពោះវៀនដែលមិនអាចព្យាបាលឱយធូរស្បើយបាន មានអត្រាចំរោះទឹកនោម GFR of 5-9 mL /min/1.73 m² ដោយមិនដឹងមូលហេតុច្បាស់​ចំពោះអ្នកជំងឺដោយគ្មានអាការៈអ្វី រួមផ្សំជាមួយជំងឺដទៃ ឬគ្មានជំងឺដទៃ។ ក្រៅពី​លាងឈាមដោយម៉ាស៊ីន គ្រូពេទ្យអាចព្យាបាលដោយវះកាត់ប្តូរតំរងនោម ឬក្រលៀនបាន។

          ការលាងសំអាតឈាមគឺជាតំណើរការដកកាកសំណល់សរីរាង្គដែលបានមកពីប្រត្តិកម្មគីមីក្នុងសរីរាង្គចេញពីឈាមខណៈដែលតំរងនោមលែងអាចបំពេញតួនាទីរបស់ខ្លួនបាន។ លើសពីនេះ តំណើរការនេះអាចដកជាតិអំបិល នឹងទឹកដែលលើស​ក្នុងឈាមចេញ និងជួយរក្សាសំពាធឈាមផងដែរ។ តំណើរការលាងឈាមនេះមាន​២ប្រភេទ៖

៦. ២. ១. លាងឈាមក្នុងពោះ (Peritoneal Dialysis)

          ក្នុងពោះ មានស្រទាប់ភ្នាសមួយដែលដើរតួរជាតំរងច្រោះធម្មជាតិ។ កាក​សំណល់សរីរាង្គត្រូវស្រូបយកដោយសារធាតុរាវមួយប្រភេទហៅថា Dialysate ដែល​សំអាតចេញ និងចូលពីក្នុងពោះជាវដ្ត។ ការលាងសំអាតឈាមក្នុងពោះនេះមាន២​ប្រភេទ៖

  ៦. ២. ១. ១. Continuous Ambulatory Peritoneal Dialysis (CAPD): ជាវិធី​សាស្ត្រលាងឈាមដែលអ្នកជំងឺមិនចាំបាច់ត្រូវមកអង្គុយ ឬសំរាកក្នុងមន្ទីរពេទ្យភ្ជាប់​ជាមួយម៉ាស៊ីនលាងឈាមឡើយ។ អ្នកជំងឺអាចទៅប្រកបការងារ ឬទៅរៀននៅ​សាលាបាន។ គ្រូពេទ្យចាក់បញ្ចូលសារធាតុរាវដែលស្រូបយកកាកសំណល់សរីរាង្គ ប្រហែល ២ quarts (ប្រហែល ២,៣០លីត្រ)ចូលក្នុងពោះ ដោយលើកថង់ផ្ទុកសារធាតុ​រាវនេះទៅកំពស់ស្មើនឹងស្មាដើម្បីឱយវាហូរចូលអាងពោះ (Peritoneal cavity)។ ពេលសារធាតុ​រាវនេះហូរអស់ពីថង់ អ្នកជំងឺអាចដោះវាចោលបាន។​នៅពេលដែលសារធាតុស្រូប​យកកាកសំណល់ពេញ គ្រូពេទ្យបើកបង្ហូរវាចេញមកវិញ។ តំណើរការលាងនេះធ្វើ​ឡើងចន្លោះពី៣ ទៅ៥ដង ក្នុងរយៈពេល២៤ម៉ោង ក្នុងកំឡុងពេលអ្នកជំងឺដឹងខ្លួន និងកំពង់បំពេញការងាររបស់ខ្លួន។ គេត្រូវការពេលប្រហែលចន្លោះពី៣០ទៅ៤០​នាទី។ អ្នកជំងឺខ្លះនិយមធ្វើនៅពេលទទួលទានអាហារ និងពេលគេង។

៦. ២. ១. ២. Automated Peritoneal Dialysis ( APD ) ជាវិធីលាងឈាមត្រូវ​ការម៉ាស៊ីន(Cycler) ដែលចាក់បញ្ចូលសារធាតុរាវចូលក្នុងពោះអ្នកជំងឺហើយបង្ហូរទឹក​ដែលពេញដោយកាកសំណល់ចេញមកវិញ។ គេច្រើនលាងតាមវិធីនេះក្នុងពេល​យប់ ពេលដែលអ្នកជំងឺគេងលក់។

 ៦. ២. ២. លាងឈាម (Hemodialysis)

          នេះជាវិធីលាងឈាមមួយដែលគេបូមឈាមចេញពីរាងកាយអ្នកជំងឺចូលទៅក្នុងម៉ាស៊ីនដែលមាននាទីដូចតំរងនោម ឬហៅថាតំរងនោមសម្បនិមិត្ត ដែលមានតំរង​ច្រោះពិសេសដើម្បីច្រោះកាកសំណល់សរីរាង្គ និងទឹកដែលលើសចេញ។ ដើម្បី​បញ្ចូលឈាមទៅក្នុងម៉ាស៊ីនលាងឈាមនេះ (Diallyser) គេត្រូវចាក់ម្ជុលចូលក្នុងសសៃ​ឈាមអ្នកជំងឺ។

ការចាក់ម្ជុលចូលក្នុងសសៃឈាមនេះមាន៣ប្រភេទ។ ទី១ Arteriovenous Fistula or A-V fistula, ទី២  A-V graft គេចាក់ម្ជុលចូលក្នុងសសៃវ៉ែននៅត្រង់​ក ឬក្រោមឆ្អឹងដងកាំបិតដើម្បីទុកប្រើក្នុងរយៈពេលខ្លី រង់ចាំដល់ A-V fistula or graft សះ​អាចប្រើបាន។ ក្នុងវិធីលាងឈាមនេះ គេត្រូវធ្វើការវះកាត់តូចមួយលើអ្នកជំងឺ ដែល​ជាទូទៅគេធ្វើនៅនឹងដើមដៃ។ វីធីលាងឈាមនេះអាចធ្វើបាននៅមន្ទីរពេទ្យ មជ្ឍមណ្ឌលលាងឈាម ឬនៅតាមផ្ទះ(មានម៉ាស៊ីននៅផ្ទះ)បាន។ ជាទូទៅ គេលាង៣​ដងក្នុងមួយសប្តាហ៍ ម្តងៗមានរយៈពេលប្រហែល៤ម៉ោង។ ចំពោះអ្នកជំងឺដែលចង់​លាងឈាមនៅផ្ទះអាចលាងច្រើនដង ពី៤ទៅ៧ដងក្នុងមួយសប្តាហ៍ តែពេលលាងម្តងៗ​មានរយៈពេលឆាប់ជាងលាងនៅមន្ទីរពេទ្យ។

៦. ៣. ការវះកាត់ប្តូរតំរងនោមថ្មី (Kidney Transplantation)

          ការវះកាត់ប្តូរតំរងនោមថ្មីជាជំរើសរបស់អ្នកជំងឺតំរងនោមតំណាក់កាលចុងក្រោយ ក្នុងន័យចង់បន្តជីវិតរស់ ធ្វើឱយជីវិតប្រសើរឡើង និងមិនថ្លៃពេក។ នេះគឺជា​តំណើរការវះកាត់ដែលក្រុមគ្រូពេទ្យវះយកតំរងនោមដែលខូចចេញ ហើយដាក់​ជំនួសតំរងនោមល្អ ដែលបានមកពីសប្បុរសជនដែលនៅរស់ ឬស្លាប់បាត់ទៅហើយ ជំនួសវិញ។ គ្រូពេទ្យចាំបាច់ត្រូវពិនិត្យក្រុមឈាមរបស់អ្នកជំងឺ និងសប្បុរសជនឱយ​ត្រូវនឹងគ្នា។ គ្រូពេទ្យត្រូវប្រើថ្នាំបញ្ចុះសកម្មភាពប្រព័ន្ធការពារខ្លួនរបស់អ្នកជំងឺឬអ្នក​ទទួលតំរងនោមដើម្បីការពារកុំឱយមានប្រត្តិកម្មប្រឆាំងនឹងតំរងនោមថ្មីនេះ។ ការ​វះកាត់ប្តូរតំរងនោមថ្មីដែលបានមកពីសប្បុរសជនដែលនៅរស់មាន HLA Antigen មិនត្រូវគ្នាច្រើនបានផលល្អក្នុងរយៈពេលយូរ ជាង​តំរងនោមដែលបានមកពីសពដែលមាន HLA Antigen មិនត្រូវគ្នា។

          មានផលវិបាកមួយចំនួនក្រោយពីវះកាត់ប្តូរតំរងនោមថ្មី។ ផលទាំងនោះមាន​ដូចជា ប្រត្តិកម្មប្រឆាំងនឹងតំរងនោមថ្មីមានពី១០ទៅ៣០% tubulo-interstitial fibrosis, scarring,sclerosis and vasculopathy, infection (susceptibility to opportunistic infection, notably Cytomegalovirus and Pneumocystis Carinii), malignancy (lymphoproliferative disorders associated with Epstein-Barr virus)។

៦. ៤. របបអាហារ        គ្រូពេទ្យណែនាំឱយអ្នកជំងឺដែលកំពង់លាងឈាមបរិភោគអាហារដែលសំបូរជាតិប្រូតេអ៊ីន បន្ថយអាហារដែលសំបូរជាតិសូដ្យូមឬអំបិល ជាតិផូស្វាត និងបន្ថយ​ភេសជ្ជៈ។ ចំពោះអ្នកជំងឺដែលមានជំងឺទឹកនោមផ្អែម និងជំងឺដទៃទៀត របបអាហារ​អាចត្រូវរឹតបន្តឹងច្រើនជាងនេះ។

ពត៌មានបន្ថែមស្តីពីការព្យាបាលជំងឺខ្សោយតំរងនោមរាំរៃ សូមចូលមើល៖

Click to access 1154.full.pdf

https://www.diabetes.ca/health-care-providers/clinical-practice-guidelines/chapter-29#panel-tab_FullText

រៀបរាងដោយវេជ្ជបណ្ឌិត តាំង តេកហុង

ក្រុងចាកសុនវាល រដ្ឋហ្វ្លរីដា សហរដ្ឋអាមេរិច