១.​និយមន័យ

Stroke ឬស្រ្តូក (អ្នកខ្លះហៅថា Brain attack) ជាពាក្យដែលគេច្រើនប្រើសំដៅលើការ​ប្រែប្រួលមុខងារខួរក្បាលយ៉ាង គំហ៊ុក ដោយសារសសៃឈាមដែលទៅចិញ្ចឹម​ខួរក្បាលមានបញ្ហា ដែលបញ្ហាទាំង នោះអាចជាការកកស្ទះ ត្បៀតសសៃ ឬដាច់​ធ្លាយ។ ក្នុងវេជ្ជសាស្ត្រ គេហៅជំងឺថា​គ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាល (Cerebro​vascular Accident or CVA)។ គេចែកជំងឺ​ស្រ្តូក ឬគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាល​នេះជា២ប្រភេទ៖

• ប្រភេទទី១ Ischemic Stroke ជាបំរែបំរួលមុខងារខួរក្បាលដោយសារសសៃ​ឈាមត្បៀត ឬស្ទះសសៃឈាមដែលទៅចិញ្ចឹមខួរក្បាល។ នេះជាប្រភេទ​ជំងឺស្ត្រូកដែលមានច្រើនជាងគេ ៨៣%នៃជំងឺស្រ្តូកទាំងអស់។

 

• ប្រភេទទី២ Hemorrhagic Stroke ជាបំរែបំរួលមុខងារខួរក្បាលដោយសារ​សសៃឈាមដាច់ ធ្លាយ ហូរឈាមទៅក្នុងខួរក្បាល។ ឈាមដែលធ្លាយចេញ​ពីសសៃឈាមមក វាកកជាដុំ(Clot)ហើយរីកធំឡើងៗទៅសង្កត់លើជាលិការ​ខួរក្បាល និង​ជាលិការខួរក្បាលខ្វះឈាមដែលមានផ្ទុកអុកស៊ីហ្ស៊ែនទៅ​ចិញ្ចឹម បណ្តាលឱយ​មានការខូចខាតដល់ជាលិកាខួរក្បាល។

 

 

២. ជំងឺស្រ្តូកនៅសម័យបុរាណ

មានមតិជាច្រើនតែងលើកឡើងថា គ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមឬស្រ្តូកនេះជាជំងឺ សម័យទំនើបមួយដែលប្រហែលជាបណ្តាលមកពីការរស់នៅតាមជីវិតសម័យថ្មី និង ការបំពុលបរិស្ថានក្រោយឧស្សាហកម្មលូតលាស់ខ្លាំង។ ផ្ទុយទៅវិញ គេបានរកឃើញ ថាមនុស្សសម័យបុរាណក៏មានជំងឺស្រ្តូកនេះដែរ។ មុនគ្រឹះសករាជប្រមាណជាជាង ២៤០០ឆ្នាំមុន គ្រូពេទ្យក្រិកឈ្មោះអ៊ីប៉ូក្រាតដែលគេទទួលស្គាល់ថាជាបិតាវេជ្ជៈសាស្រ្ត សម័យទំនើបបានកត់ត្រាពីអាការៈរបស់អ្នកជំងឺស្ត្រូក ពិបាកលេប ទន់មួយចំហៀង​ខ្លួនមួយរំពេច ហើយដេកដោយមិនដឹងក្តៅត្រជាក់ និងមិនអាចកំរើកបាន។ គាត់​ហៅជំងឺនេះថា Apoplexy ជាភាសាក្រិកដែលមានន័យថាធ្លាក់ខ្លួនឈឺដោយហឹង្សារ (Struck by violence) ដោយសារអ្នកជំងឺធ្លាក់ខ្លួនទន់ខ្លួនមួយចំហៀង ដួលភ្លាមៗទាំង​ខ្លួនមានសុខភាពល្អ តែគាត់មិនបានដឹងពីមូលហេតុជំងឺនេះទេ។ នៅប្រមាណ​២០០ឆ្នាំមុនគ្រឺះសករាជ ក្នុងរាជវង្សហាន គម្ពីរវេជ្ជសាស្រ្តបុរាណចិនក៏មានរៀបរាប់​ពីអាការៈគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាលនេះដែរ ដូចជាទន់មួយចំហៀងខ្លួន លេបអ្វីមិនបាន និងប្រទាញមុខមាត់ជាដើម។ គេបានសន្និដ្ឋានជំងឺនេះថាកើតដោយ​សារខ្យល់បីសាចចូលក្នុងខ្លួន (the wind of evil)។ នៅក្នុងគម្ពីរប៊ីបរបស់សាសនាគ្រឹះ និកាយកាតូលិក គេក៏មានពិពណ៌នាអំពីអាការៈខ្លះរបស់ជំងឺនេះដែរ ដែលផ្នែកខ្លះនៃ​សំណេរនេះមានកាលបរិច្ឆេទ៥ឬ៦រយឆ្នាំមុន និងនៅគ្រឹញសករាជឆ្នាំ១០០៨។ ក្នុង​សេចក្តីអត្ថាធិប្បាយទាំងនោះគឺសូមឱយគេទទួលទោសដូចជា ទន់មួយចំហៀងខ្លួន​ខាងស្តាំ ពិការដៃស្តាំឬមិនអាចប្រើដៃស្តាំបាន អណ្តាតជាប់មាត់ កំរើកមិនបានបើ​សិនជាគេភ្លេចយេរូសាឡឹម (ទំនងជាគេលើក្រុងJerusalem ទឹកដីដ៏ពិសិដ្ឋរបស់គេ)។

ពាក្យស្រ្តូក Stroke ត្រូវគេឃើញមានប្រើដំបូងគេនៅសតវត្សន៍ទី១៦នៃគ្រឹះសករាជ ១៥៩៩ ក្នុងអក្សរសិល្ប៍អង់គ្លេស “an excellent Cinnamome water for the stroke of Gods hande” ដែលពាក្យស្រ្តូកចង់សំដៅលើហេតុការណ៍មួយរបស់ធម្មជាតិប្រែប្រួលភ្លាមៗ និងមិនកំណត់មុនឡើយ (Randomly)។

មកដល់គ្រឹះសករាជឆ្នាំ១៦៥៨ វេជ្ជៈបណ្ឌិតជនជាតិស្វីសម្នាក់ឈ្មោះ Johann Jakob Wepfer បានផ្សាយពីលទ្ធផលនៃការសិក្សាករណីជំងឺ Apoplexy មួយដែលគាត់​រៀបរាប់តាមដានតាំងពីអ្នកជំងឺចាប់ទន់រហូតដល់ពិនិត្យសាកសពអ្នកជំងឺ។ គាត់​បាន​ឃើញមានស្នាមធ្លាយសសៃឈាម និងដុំឈាមកកក្នុងខួរក្បាលដោយគ្មានទទួល​រង​ការប៉ះទង្គិចពីខាងក្រៅសោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩២៨ ទើបគេអាចបែងចែកជំងឺស្រ្តូក​ជា​២ប្រភេទដោយយោងតាមមូលហេតុរបស់វា ស្ទះសសៃឈាម និងធ្លាយសសៃ​ឈាមហើយស្រ្តូកត្រូវគេហៅជាផ្លូវការថា គ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាល (Cerebro​vascular accidence ឬ CVA ជាភាសាបារាំង accident vasculocérébral ឬ AVC)។

៣. អាការៈ និងរោគសញ្ញា

        អាការៈ និងរោគសញ្ញាជំងឺស្ត្រូក ឬគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាលស្តែង​ចេញឡើងអាស្រ័យទៅតាមតំបន់ ឬផ្នែកនៃខួរក្បាលដែលប៉ះពាល់។ អាការៈដែលគេ​ច្រើនឃើញជាញឹកញាប់មានដូចជា អ្នកជំងឺមើលអ្វីៗនៅជុំវិញខ្លួនឃើញមិន​ធម្មតា (Vision change) ដូចជាឃើញរុពភាពបែកជា២ (Double vision) ស្ពឹកមុខ (Numbness of face) ទន់ដៃជើងលើកមិនរួច ទន់មួយចំហៀងខ្លួន (ខ្មែរយើងច្រើនហៅ​ស្លាប់មួយ​ចំហៀងខ្លួន) វង្វេងវង្វាន់ (Disorientation) និយាយស្តីមិនប្រក្រតី ដូចជា​និយាយមិន​ច្បាស់ (Slurred speech) ឬនិយាយមិនចេញតែម្តង សតិថយចុះពិបាក​យល់ពីអ្នកដទៃ ពិបាកដើរ ធីងធោង វិលមុខ (Loss of balance or loss of coordination) ឈឺក្បាលខ្លាំង ឈឺ​ភ្លាមៗដោយមិនដឹងមូលហេតុ។

Pre-stroke or Transient Ischemic Attack (TIA) ជាសញ្ញាប្រកាសអាសន្នដែល​បញ្ចាក់ថានឹងមានគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាល ឬជំងឺស្ត្រូកក្នុងពេលខាងមុខ។ អ្នកខ្លះហៅTIA ថា Mini-stroke។ TIA ស្តែងចេញ​ជាអាការៈដូចពេលមានស្រ្តូកដែរ តែ​អាការៈទាំងនេះនឹងបាត់ទៅវិញក្នុងរយៈពេលខ្លី ភាគច្រើនតិចជាង៥វិនាទី ឬតិចជាង​ក្នុងរយៈពេល២៤ម៉ោង។

៤. ហានិភ័យ ឬកត្តាជំរុញឱយមានជំងឺស្ត្រូក

– អ្នកមានអាយុចាប់ពី៥៥ឆ្នាំឡើងទៅ។ លទ្ធភាពដែលអាចមានជំងឺនេះកើន​ឡើងទ្វេដងនៅរៀងរាល់១០ឆ្នាំ។

– អ្នកដែលមានសមាជិកក្នុងគ្រួសារ និងមានសាច់ញាតិធ្លាប់មានជំងឺនេះ។

– អ្នកមានជំងឺបេះដូងដូចជា ចុកទ្រូងដោយសារស្ទះសសៃឈាមបេះដូង បេះដូងដើរមិនទៀង (Atrial Fibrillation)។

– អ្នកធ្លាប់មានសញ្ញា TIA ពីមុនមក។

– អ្នកមានជំងឺគោលិកាក្រហមរាងកណ្តៀវ (sickle cell anemia)

– អ្នកជក់បារី

– អ្នកចូលចិត្តបរិភោគអាហារដែលសំបូរជាតិខ្លាញ់ និងប្រៃ។

– ក្រុមមនុស្សធាត់ និងអសកម្មរាង្គកាយ មិនសូវហាត់ប្រាណ។

ចំនាំ៖ ហានិភ័យជាកត្តាជំរុញ ឬជាក្រុមដែលប្រឈមនឹងជំងឺនេះ។ វាមិនមែនជាមូល​ហេតុពិតប្រាកដដែលបង្ករឱយមានជំងឺនេះទេ។ អ្នកជំងឺច្រើនជាក្រុមមនុស្សស្ថិតក្នុង​ក្រុមនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្រុមមនុស្សទាំងនេះមិនមែនសុទ្ធតែកើតជំងឺនេះឡើយ។ ដូច្នេះ មនុស្សស្ថិតក្នុងក្រុមទាំងនេះគួរប្រយ័ត្ន ការពារ និងតាមដានសុខភាព​ឱយបានខ្ជាប់​ខ្ជួន។

៥ ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ

        ដើម្បីបញ្ជាក់ថាអ្នកជំងឺពិតជាមានជំងឺនេះពិតប្រាកដ និងអាចកំណត់ថាតើវា​ជាគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាលដោយសារស្ទះសសៃឈាម (Ischemic stroke) ឬដោយសារធ្លាយសសៃឈាម (Hemorrhagic stroke) ក្រុមគ្រូពេទ្យត្រូវថតខួរក្បាល​ដោយបច្ចេកវិទ្យា Computerized Tomography (CT scan) និង Magnetic Resonance Image (MRI)។ លើសពីនេះទៅទៀត គេអាចពិនិត្យថតដោយម៉ាស៊ីនអេកូពិសេស (Doppler Ultrasound) ថតសសៃឈាម (Arteriography) និងចាក់យកទឹកខួរឆ្អឹងខ្នងទៅពិនិត្យ (Lumbar puncture)។

 

៥. ការព្យាបាល

        ចំណុចសំខាន់នៃការព្យាបាលជំងឺស្រ្តូក ឬគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាល​គឺការយល់ដឹង ឬស្គាល់អាការៈរបស់ជំងឺនៅតំណាក់កាលដំបូងៗរបស់ជំងឺ និងឆាប់​ទទួលការព្យាបាល។ ព្យាបាលកាន់តែឆាប់ លទ្ធភាពនៃការត្រឡប់មកសភាពដើម​កាន់តែ​ច្រើន។ ជំរើសដែលល្អបំផុតគឺការព្យាបាលនៅផ្នែកឯកទេសខាងជំងឺស្រ្តូក​តែម្តង ដែលផ្នែកនោះមានក្រុមគ្រូពេទ្យ គិលានុបដ្ឋយិការ អ្នកបង្ហាត់ចលនាដែល​ទទួលការបបណ្តុះបណ្តាលពិសេស និងមានបទពិសោធន៍ក្នុងការព្យាបាលជំងឺស្រ្តូក​តែម្តង។ គោលដៅនៃការព្យាបាលជំងឺស្រ្តូកឬគ្រោះថ្នាក់​សសៃឈាមក្នុងខួរក្បាលគឺ ធ្វើឱយអ្នកជំងឺមានសភាពនឹងនរ ប្រើ Intubation បើចាំ​បាច់ (Intubation ជាបំពង់ដែល​គេដាក់ចូលទៅក្នុងទងសួតដើម្បីសំរួលការដកដង្ហើម) និងកំណត់ប្រភេទថាតើវាជា​ប្រភេទស្ទះសសៃ (Ischemic Stroke) ឬជាប្រភេទ​ធ្លាយសសៃ (Hemorrhagic Stroke)ឱយ​បានកាន់តែឆាប់ កាន់តែល្អព្រោះការព្យាបាល​របស់ជំងឺទាំង២ប្រភេទនេះខុសគ្នា​ស្រឡះ។

ក. ប្រភេទស្ទះសសៃ (Ischemic Stroke)

                   ចំពោះអ្នកជំងឺប្រភេទនេះ គេអាចប្រើថ្នាំរំលាយដុំឈាមកកដើម្បីធ្វើឱយ​ដុំឈាមកកដែលបានស្ទះ​សសៃឈាមនោះរលាយទៅវិញ ធ្វើឱយចរន្តឈាមអាច​រត់ទៅចិញ្ចឹមជាលិកាខួរក្បាលវិញបាន។ ត្រូវផ្តល់ថ្នាំរំលាយគ្រាប់ឈាមនេះឱយអ្នកជំងឺឱយបានក្នុងកំឡុងពេល​៤ម៉ោងកន្លះ​ដំបូង។ គេអាចឱយអ្នកជំងឺលេបថ្នាំការពារឈាមមិនឱយកក (Anti-clotting and blood thinners)។ ចំពោះអ្នកជំងឺដែលស្ទះសសៃឈាមធំ និងមានលទ្ធភាព គេអាច​អនុវត្តន៍​វិធីទាញឬបូមយកដុំឈាមកកចេញ (Thrombectomy) ក្នុងរយៈពេល៦ម៉ោងដំបូងគិត​ចាប់ពីអ្នកជំងឺមានអាការៈដំបូង។

របៀបបង្ការកុំឱយលាប់ឡើងវិញក្រោយមានស្រ្តូកស្ទះនៅសសៃឈាមក្នុងខួរក្បាល (Secondary prevention of ischemic stroke)

ត្រូវឱយអ្នកជំងឺលេបថ្នាំពពួកការពារឈាមកក (Anticoagulants) មានដូចជា Warfarin សំរាប់អ្នកជំងឺដែលគ្មានជំងឺបេះដូងដើរមិនទៀង​តែគ្មានខូចប្រឹសបេះដូង ( Non-valvular atrial fibrillation)។ ថ្នាំការពារឈាមកកមួយប្រភេទទៀតគឺពពួក Anti-platelet aggregation មានដូចជា Aspirin, Clopidogrel or Plavix, Ticlopidine or Ticlid, Ticagrelor or Brilinta ជាដើម។ ក្នុងករណីខ្លះ គ្រូពេទ្យចាំបាច់ត្រូវធ្វើការវះកាត់សសៃឈាមធំដែល​ទៅចិញ្ចឹមខួរក្បាលនៅត្រង់កដើម្បីឆ្កឹះយកក្រមរចេញ (Carotid endarterectomy)។

ខ. អ្នកជំងឺប្រភេទធ្លាយសសៃឈាម (Hemorrhagic Stroke)

ចំពោះអ្នកជំងឺប្រភេទនេះ ចាំបាច់ត្រូវការពិនិត្យ និងព្យាបាលពីគ្រូពេទ្យ​ឯកទេសវះកាត់ខួរក្បាល។ អ្នកជំងឺខ្លះ គេអាចជួយបានដោយការវះកាត់ ឬការ​អនុវត្តន៍វីធីបិទ ឬបំបិទប្រហោងដែលសសៃឈាមប៉ោងធ្លាយ (Endovascular occlusion of an aneurysm)។

គ. ការថែទាំអ្នកជំងឺ និងស្តារសប្បទារឡើងវិញ (Rehabilitation)

លំហាត់ប្រាណដើម្បីស្តារសប្បទារអ្នកជំងឺស្រ្តូក ឬគ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមក្នុង​ខួរក្បាលគួរចាប់ធ្វើឱយបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបាន និងអាចធ្វើត្រឹមពីរបីថ្ងៃ ឬរហូតដល់រាប់ឆ្នាំ(can last for a few days to over a year?)។ អ្នកជំងឺពិការដោយសារ​គ្រោះថ្នាក់សសៃឈាមខួរក្បាលត្រូវធ្វើការព្យាបាលដោយចលនាតាមបែបរូបកាយ (Physical therapy)គឺរៀនក្រោក រៀនដើរ និងរៀនធ្វើសកម្មភាពផ្សេងៗទៀតដើម្បី​ឱយជួយបង្កើនមុខនាទីកោសិការប្រសាទដែលមាននាទីបញ្ជារចលនា (Motor function)ដែលខូច ឱយដំណើរការបានវិញ។ ព្យាបាលដោយចលនាតាមបែបមុខងារ (Occupational therapy) ឬរៀនធ្វើសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃ មានដូចជាហូប ផឹកទឹក (អ្នកជំងឺ​ខ្លះពិបាកលេបអាហារ និងភេសជ្ជៈ) ស្លៀកពាក់ ងូតទឹក ដាំស្ល អាន សរសេរ ចូល​បន្ទប់ទឹកបត់ជើងតូច ធំជាដើម។ ក្រៅពីនោះ អ្នកជំងឺខ្លះត្រូវការព្យាបាលផ្នែកនិយាយ និងផ្នែកភាសា (Speech and language therapy)ដើម្បីអាចឱយអ្នកជំងឺអាចយល់ពីពាក្យ​ជាសំដី និងជាអក្សរសរសេរ។

បញ្ជាក់៖ ក្នុងករណីប៉ះពាល់ខួរក្បាលផ្នែកដែលទទួលរាប់រងផ្នែកភាសា អ្នកជំងឺ​ពិបាកយល់ពីអ្វីដែលគេនិយាយមកខ្លួន ពិបាកអាន និងពិបាករកពាក្យ ឬផ្គុំពាក្យជា​ឃ្លាប្រយោគដើម្បីតបទៅគេវិញជាសំដី ឬពាក្យសរសេរណាស់។

ឃ. ចំពោះអ្នកជំងឺ TIA

គេត្រូវពិនិត្យវាយតំលៃ និងធ្វើអន្តរាគមន៍ភ្លាមៗ (ល្អបំផុតគឺក្នុងកំឡុងពេល១​ថ្ងៃបន្ទាប់ពីស្ទះសសៃឈាមខួរក្បាល) បន្ទាប់ពីមាន TIA ឬស្រ្តូកស្រាល (មិនមាន​ពិការ) ការធ្វើរបៀបនេះអាចការពារមិនឱយវាក្លាយទៅជាស្រ្តូកមែនទែនបាន ឬការពារកុំឱយមានលាប់មកវិញចំពោះអ្នកជំងឺដែលធ្លាប់មានស្រ្តូករួចមកហើយ។ វិធីព្យាបាល TIA ឬស្រ្តូកគឺត្រូវប្រើថ្នាំប្រឆាំងនឹង platelet ពពួក antiplatelet or anticoagu​lant (ថ្នាំទប់កុំឱយឈាមកក) និងថ្នាំបញ្ចុះជាតិខ្លាញ់ statin ថ្នាំរក្សាសំពាធឈាម (anti hypertensive medication) ព្រមទាំងផ្លាស់ប្តូររបៀបរបបរស់នៅប្រចាំថ្ងៃដូចជាឈប់ជក់​បារីជាដើម។ ការព្យាបាលដោយវិធី carotid endarterectomy អាចធ្វើក្នុងករណីចាំបាច់។

រៀបរាងដោយ វេជ្ជបណ្ឌិតតាំង តេកហុង

ក្រុងចាកសុនវាល រដ្ឋហវ្លរីដា សហរដ្ឋអាមេរិច

Sources:

• http://www.hopkinsmedicine.org/healthlibrary/conditions/nervous_system_disorders/history_of_stroke_85,P00223/